Cồn Gáo Biên Hòa đã trôi đi đâu?

Ngoài Cù Lao Phố vốn đã rất nổi tiếng, thì trên sông Đồng Nai, đoạn chảy qua Biên Hòa, có nhiều cù lao lớn nhỏ mà ít người biết. Trải qua bao cuộc biến thiên và dâu bể, có cái cù lao đã “biến” mất bởi sự tác động của thiên tai hoặc nhân tai. Như vậy, không phải ngẫu nhiên mà dư luận phản đối mạnh mẽ dự án “Cải tạo cảnh quan và phát triển đô thị ven sông Đồng Nai” do Công ty cổ phần đầu tư – kiến trúc – xây dựng Toàn Thịnh Phát làm chủ đầu tư vì e ngại cho “số phận” của cái Cù lao phố sẽ giống y như “số phận” của cái cồn gáo năm xưa.

Địa danh Cồn Gáo gắn liền với ký ức tuổi thơ bao người

Những người lớn tuổi, sống lâu năm ở Biên Hoà thường hay nhắc về địa danh “Cồn Gáo” để gợi ký ức xa xăm. Hồi xưa có một cồn nổi thiên nhiên, dân địa phương gọi là Cồn Gáo. Tên gọi là Cồn Gáo bởi vì bãi đất bồi cát phù sa tạo nên cồn, trên đó có nhiều cây Gáo mọc. Cây Gáo (còn được gọi là cây thiên ngân) có số loài như: gáo trắng, gáo vàng, gáo tròn. Cây Gáo là cây gỗ thân cao tới 35m, thân tròn, thẳng đứng, vỏ cây khi còn non có màu nâu tro, tròn nhẵn, khi trưởng thành có màu nâu lợt, có sọc thẳng đứng. Cành nhánh dài và phẳng. Lá mọc đối xứng, hình bầu dục. Hiện tại, cây Gáo còn mọc rất nhiều ở ven sông Đồng Nai đoạn chảy qua phường Thống Nhất( TP.Biên Hòa). Còn ở huyện Trảng Bom ( tỉnh Đồng Nai) cũng có một xã tên xã Cây Gáo

Vị trí Cồn Gáo được xác định nằm ở giữa khúc sông đoạn trước đình Tân Lân và cầu Hóa An. Trong tập hồi ký ” Quê hương rừng thẳm sông dài” của thi tướng Huỳnh Văn Nghệ có một đoạn nói tới cái Cồn Gáo với những trận đua ghe trên sông Đồng Nai. Cũng trong ký sự “Theo dòng chảy Đồng Nai” (sắp xuất bản) của nhà văn Nguyễn Thái Hải có nhắc đến kỷ niệm hồi nhỏ ông cùng bạn bè tiểu học hay “bơi” từ bên bờ sông chợ Biên Hòa qua Cồn Gáo để chơi hoặc chỉ để say sưa nghe người dân sống trên cái doi đất đó kể câu chuyện về cặp rắn thần đầy…”bí ẩn”. Tôi may mắn gặp được ông Nguyễn Văn Trắc, hay còn gọi là ông Ba Trắc, năm nay 82 tuổi, trí nhớ còn khá minh mẫn, nhà ở xóm lò Heo cũ (bây giờ là phường Hòa Bình). Trong ký ức ông Ba Trắc thì diện tích Cồn Gáo khoảng chừng 1 hecta. Lúc con nước cạn có thể bơi qua bên đó đươc. Ông Ba Trắc còn nhớ rất rõ trên Cồn Gáo có 1 cây mận rất to, sai trái nhưng ăn chua lè chua lét. Khi ấy, Cồn Gáo có khoảng 7 hộ dân sinh sống bằng nghề chài cá trên sông Đồng Nai.

Tại sao Cồn Gáo bị… “trôi” mất?

Về nguyên nhân và thời gian trôi mất cái doi dất Cồn Gáo này, đang có nhiều ý kiến khác nhau. Ông Ba Trắc cho biết vào năm 1952, năm Biên Hòa bị trận lũ lụt lịch sử khiến người ta còn bị ám ảnh với cái tên “Lụt năm Thìn” cho đến tận hôm nay, Cồn Gáo trên sông Đồng Nai bị ngập liên tục mấy ngày trời. Lại thêm dòng nước lũ hung hãn cuốn san bằng tất cả cây cối, nhà cửa có trên Cồn Gáo. Sau cơn đại hồng thuỷ nhấn chìm toàn bộ đó, thì Cồn Gáo bắt đầu có hiện tượng xói mòn và sạc lở dần dần. Từ đó, Cồn Gáo có dấu hiệu càng ngày bị thu hẹp nhỏ dần.

Một bức chụp hiếm hoi về Cồn Gáo năm 1966 của Daniel P. Cotts
Một bức chụp hiếm hoi về Cồn Gáo Biên Hoà năm 1966 của Daniel P. Cotts. Vào thời gian này rất nhiều hộ gia đình sống luôn trên ghe, xuồng. Ghe, xuồng tập trung khá đông đúc trên sông Đồng Nai và đường thủy còn là phương tiện duy chuyển chủ yếu của những gia đình này. Hai bên sông Đồng Nai cũng chưa xuất hiện những nhà máy, xí nghiệp hay nhà cao tầng.

Bắt đầu từ thời điểm năm 1972, chính quyền Việt Nam Cộng Hòa cho khởi công xây dựng cầu Hóa An. Đây là cầu bê bông, trụ cầu gồm 1-2 hàng ống bê tông cốt thép đóng sâu xuống lòng sông Đồng Nai. Phải chăng do các cây trụ khổng lồ của công trình cầu Hòa An này đã tạo nên một áp lực nước chảy mạnh hơn về phía Cồn Gáo gây hiện tượng sạc lở ngày càng nghiêm trọng(?). Sau năm 1975, trước nhu cầu bức thiết vật liệu để xây dựng các công trình dân sinh, thì cát trên con sông Đồng Nai được tận thu, hút rất nhiều và bừa bãi. Thậm chí có ghe cập sát bờ Cồn Gáo để cạp đất. Điều này cũng là một trong những nguyên nhân cho Cồn Gáo càng bị thu hẹp tính bằng ngày.

Có ý kiến cho rằng khoảng năm 1979 thì Cồn Gáo hoàn toàn “biến” mất, sau một trận mưa rất lớn. Tuy nhiên, ông Ba Trắc nhớ lại là vào tháng 12 năm 1983, buổi chiều khoảng hơn 16 giờ, đã xảy ra tai nạn… “sập cầu”. Cầu Hóa An bị gãy sập ngay đoạn giữa. Nguyên nhân của sự việc này là do đoàn xe gồm 4 chiếc xe Kamaz Ben (trọng tải xe 8 tấn/chiếc nhưng chất đầy đá, ước tổng trọng lượng mỗi xe đến 20 tấn) đi từ hướng mỏ đá Hóa An về Biên Hòa. Do cầu sắt hẹp chỉ đi được một chiều xe ô tô nên bốn xe này tranh thủ nối đuôi nhau lên cầu. Trước khi cầu sập có rất nhiều người đi bộ, đi xe đạp, xe gắn máy trên cầu, hầu hết là công nhân và dân lao động trên đường về sau giờ làm việc. Điều may mắn dưới sông là đã có nhiều ghe đánh cá và tàu của cảnh sát đường sông đang tập trung gần Cồn Gáo đến để cứu vớt kịp thời những người rơi xuống sông, nên không có ai thiệt mạng. Như vậy, ông Ba Trắc khẳng định cái Cồn Gáo bị “biến” mất hoàn toàn trên bản đồ sông Đồng Nai là có thể vào khoảng năm 1985 (!?). Chú Nguyễn Văn Niên, 55 tuổi, dân chài lưới khúc sông này cung cấp cho tôi thêm một thông tin : vào những ngày nước cạn thì đứng trên bờ vẫn có thể nhìn thấy mờ mờ cái nền đất còn sót lại của Cồn Gáo.

Vị trí Cồn Gáo ngày xưa được xác định nằm ở giữa khúc sông đoạn trước đình Tân Lân và cầu Hóa An. Cách cây cầu Hóa An hiện hữu khoảng 200m
Vị trí Cồn Gáo ngày xưa được xác định nằm ở giữa khúc sông đoạn trước đình Tân Lân và cầu Hóa An. Cách cây cầu Hóa An hiện hữu khoảng 200m

Như vậy, cái điạ danh Cồn Gáo trên con sông Phố (tên khúc sông Đồng Nai chảy qua khu vực chợ Biên Hòa) đã bị xóa sổ hoàn toàn do thiên tai và phần lớn cũng do nhân tai. Một số cụ cao niên mà tôi đã gặp, khi nghe tôi nhắc về hai chữ “Cồn Gáo”, họ rất xúc động, có nhiều người tự dưng rưng rưng nước mắt. Có lẽ, tất cả họ còn hoài niệm về ký ức xa xưa của Biên Hòa, về tuổi thơ sông nước của mình gắn liền với cái doi đất giữa sông, tên là Cồn Gáo.

Nhà Văn BÙI TRƯỜNG TRÍ

Comments

comments

You May Also Like

%d bloggers like this: